Alte Männer sind Kriegstreiber

De film ‘Sarajevo’ op Netflix biedt een mooi inkijkje in het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog, waarbij het toeval van de aanslag door Prinzip onderuit gehaald wordt. Het blijft waarschijnlijk tot in lengte van dagen onzeker hoe het precies gegaan is, maar het is bewonderenswaard dat de historici achter deze film zo gedegen te werk zijn gegaan om een ander scenario op te voeren dat goed aansluit bij de meer recente opvattingen over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog.

Maar die aanslag vond ik zelf niet het meest interessant. De manier waarop de hoofdpersoon geconfronteerd wordt met de hoge officieren die òf de gang van zaken van te voren al hadden voorbereid, zoals de film suggereert, òf direct gebruik maakten van de mogelijkheden die de moord hen gaf vond ik een ‘eye-opener’.  Een jonge idealistische man, een jood, die daar blijkbaar voor het eerst in zijn leven direct mee geconfronteerd werd in negatieve zin tegenover een roedeltje oude mannen dat de loop van de geschiedenis wil gaan bepalen en daarin nog slaagt ook.

Hoe komt dit beeld overeen met het boek waar ik al eerder over schreef van Christopher Clark en waarin de invloed van oude mannen (en hun jongere geliefden) op het verlangen naar strijd van hun (klein) zoons onder woorden gebracht wordt. De eer van je grootvader verdedigen of je grootvader wreken is blijkbaar een emotionele drijfveer voor veel jonge mannen.

In mijn onderzoek naar de beeldtaal van de kerkelijke kunst in de negentiende eeuw komt een opvallend motief telkens terug. Dat is dat van God de Vader, die als oude man, soms lijdend soms mild, met het lijk van zijn zoon of het gekruisigde lichaam voor zich afgebeeld wordt. Het is een motief dat terugkomt in tijden waarin katholieken zich emanciperen en politiek actief worden. Het is een typisch masculien beeld, dat vermoedelijk veel mannen harten in vuur en vlam zal zetten en Dürer heeft hierin zeker een hoogtepunt bereikt.

Het belang en de invloed van oude mannen was in de antieke wereld al groot, immers alleen mannen uit de hoogste laag van de bevolking  van boven de 50 of 60 mochten meedoen in het bestuur van de polis en waren verantwoordelijk voor de politiek van hun stad. Hun zoons en kleinzoons mochten zich in gymnasia vooral bezig houden met lichaamsoefening en daarbuiten met het produceren van nageslacht. Niet voor niets zijn de epen van de klassieken vol oorlogen en strijd: geen wonder dat er geen eind lijkt te komen aan de Trojaanse oorlogen.

Blijkbaar is dit patriarchale beeld ingesleten, want ik kom in mijn onderzoek en gang door universiteiten opvallend veel oudere mannen tegen op dit vakgebied die aanschurken tegen oer-conservatieve overtuigingen en restauratiegedachten koesteren van het ‘altaar’ in de samenleving. Natuurlijk in combinatie met de ‘troon’. (Wat die troon betreft: wordt het niet eens een tijd om die neogotische troon van Willem Alexander van Cuypers eens te gaan vervangen door een meer eigentijds ontwerp? Nu wij toch bezig zijn in die hoek. Ik vind echt dat deze storend veel op de cathedra van de bisschoppen lijkt in de katholieke kerken. Je hoeft niet de hele ridderzaal te veranderen: maar gewoon eens wat accenten verleggen. Meegaan met de tijd: modern koningschap enzovoort).

Deze mannen lijken zich te verenigen in ‘de Orde van den Prince’ en zich, doordat inmiddels analfabetisme toch een heel eind weggewerkt is, richten op het herstel van culturele waarden en behoud van gelijkaardig cultureel erfgoed. Een grensoverschrijdend samenwerkingsverband van, zo benadrukte een sympathiek lid mij, oude, hele lieve mensen, onder wie opvallend veel grootvaders. Maar er zijn meer van die genootschappen waarin onze cultuurhoeders zich verenigen en vooral de subsidiestromen beheersen.

Behalve de oververtegenwoordiging van oude mannen in mijn onderzoeksveld is er ook een uit balans geraakte oververtegenwoordiging van oude mannen in de politiek wereldwijd. Enkelen van hen swaffelen tegen dictatoriale opvattingen aan en in hun kielzog komen de kloontjes weer naar boven. Ik vind dit toch op zijn minst zorgwekkend, zo nog meer afstotend, vooral gezien de massale aanhang van vrouwen die achter hen staat (die ‘Trump-train’ bijvoorbeeld). Ach ja, die vrouwenziel ook. Ik ben heus niet zo’n feminist hoor.

Ik denk wel eens, al die afbeeldingen op een rijtje zettend van God de Vader, of het niet eens tijd zou worden voor een nieuw godsbeeld (en dus een nieuwe troon). Gewoon moeder aarde of de zon met een leuke jurk aan en een kroon op haar hoofd of, zoals de iconoclastische christenen doen, alle afbeeldingen verwijderen en alleen met het woord verder gaan. Bij dat laatste verliezen zoveel kunstenaars, architecten, ambachtslieden en niet te vergeten kunsthistorici hun werk. Dat is ook niet aardig.

‘Alte Götter sind Rächer’, is misschien een variant op de oude man als oorlogszuchtig mens, die al schrijvend bij mij op komt. Maar dan zitten wij meer op de lijn van Thor en komen helemaal in de verkeerde hoek terecht, al hoewel de katholieken wel degelijk de noodzaak voelden zich te wreken op datgeen hen was aangedaan en nog steeds werd aangedaan. Geschiedvervalsing is wel het minst kwalijke effect hiervan.  Al zal het woord wraak niet officieel in de mond genomen zijn, maar eerder verdediging. Maar van wat en tegen wat? En misdaden van erfvijanden van de katholieken werden toch wel heel makkelijk uit de duim gezogen. Een aangedikt lijden uit het verleden roept gevoelens van vergelding op niet van vergeving, zeker in beeldtaal.

Ik vond de samenleving toch een heel stuk prettiger toen de VUT nog bestond en opa’s vooral gingen vissen of duiven melken met hun kleinzoons en zich niet bezig hielden met het op zijn minst verdedigen van hun beschaving, want is die wel zo beschaafd? Die beschaving van oude mannen en hun god?